Nguyễn Thị Thanh Hà, Nguyễn Thành Trung
Khoa Thú y, Học viện Nông nghiệp Việt Nam
Bối cảnh và Mục tiêu: Polypeptid hoạt hóa adenylate cyclase ở tuyến yên (PACAP) là một neuropeptid có vai trò quan trọng trong các phản ứng với căng thẳng, điều hòa cảm giác thèm ăn và hành vi cảm xúc. Mặc dù PACAP đã được chứng minh có liên quan đến việc ức chế thèm ăn do căng thẳng gây ra, vai trò của nó trong hành vi ăn theo nhịp sinh học và tình trạng ăn quá mức liên quan đến căng thẳng vẫn chưa được hiểu rõ. Nghiên cứu này nhằm xác định vai trò của PACAP trong việc điều hòa hành vi ăn theo nhịp sinh học, hiện tượng ăn quá mức do căng thẳng mạn tính và điều hòa cảm xúc ở chuột.
Vật liệu và Phương pháp: Thí nghiệm được tiến hành trên chuột CD-1 loại bình thường (WT) và chuột loại bỏ gen PACAP (KO). Mô hình gây căng thẳng bằng cách cố định cấp tính và mạn tính được áp dụng, đồng thời ghi nhận lượng thức ăn tiêu thụ, khối lượng cơ thể và các chỉ số hành vi. Việc tăng biểu hiện PACAP tại vùng dưới đồi giữa bụng (ventromedial hypothalamus, VMH) được thực hiện bằng vector virus adeno liên kết. Điều hòa cảm xúc được đánh giá thông qua các thử nghiệm bơi cưỡng bức và treo đuôi (TST). Mức biểu hiện của thụ thể PAC1 được định lượng bằng phản ứng phiên mã ngược kết hợp phản ứng chuỗi polymerase định lượng (RT-qPCR).
Kết quả: Sự tăng biểu hiện PACAP tại VMH làm tăng đáng kể hành vi ăn vào ban đêm, cho thấy tác động đặc hiệu theo nhịp sinh học trong điều hòa cảm giác thèm ăn. Căng thẳng mạn tính làm tăng lượng thức ăn tiêu thụ ở cả chuột PACAP KO và WT, trong khi căng thẳng cấp tính không gây ảnh hưởng, chứng tỏ hiện tượng ăn quá mức do căng thẳng mạn tính xảy ra độc lập với tín hiệu PACAP. Về mặt hành vi, chuột tăng biểu hiện PACAP thể hiện thời gian bất động giảm trong các thử nghiệm bơi cưỡng bức và treo đuôi, phản ánh khả năng chống chịu căng thẳng cao hơn và hiệu ứng tương tự thuốc chống trầm cảm. Đáng chú ý, mức biểu hiện thụ thể PAC1 vẫn ổn định trong suốt chu kỳ ngày – đêm, cho thấy các tác động điều hòa của PACAP chủ yếu phụ thuộc vào mức độ sẵn có của neuropeptid hơn là sự biến đổi của thụ thể.
Kết luận: Nghiên cứu này xác định PACAP tại vùng VMH là yếu tố điều hòa quan trọng của hành vi ăn theo nhịp sinh học và hành vi cảm xúc, đồng thời chứng minh rằng PACAP không đóng vai trò thiết yếu trong hiện tượng ăn quá mức do căng thẳng mạn tính. Những phát hiện này gợi ý rằng PACAP có khả năng tích hợp chọn lọc các tín hiệu nhịp sinh học và cảm xúc để điều hòa hành vi ăn, độc lập với các hệ thống neuropeptid bù trừ tham gia vào ăn quá mức do căng thẳng. Các kết quả này góp phần làm sáng tỏ cơ chế điều hòa năng lượng và cảm xúc bởi neuropeptid, có ý nghĩa đối với các rối loạn ăn uống và lo âu liên quan đến căng thẳng.
Từ khóa: hành vi ăn theo nhịp sinh học, hành vi cảm xúc, ăn quá mức, polypeptid hoạt hóa adenylate cyclase ở tuyến yên (PACAP), căng thẳng, vùng dưới đồi giữa bụng.
Link bài báo: https://doi.org/10.14202/vetworld.2025.3218-3228
English